Международный секретариат G-Global г.Астана, ул.Темирказык, 65, офис 116 тел.: 7(7172) 278903

ӘОЖ 332.1

FTAMP 06.61.33

САТКАНОВА Р.Г. э.ғ.к., доцент

МУХАМБЕТОВА Л.К. э.ғ.к., доцент

                                                                               Қазақ экономика, қаржы  және халықаралық сауда университеті

ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ӨҢІРЛІК АСПЕКТІЛЕРІ

 

Аңдатпа

Мақалада елдің 2025 жылға дейінгі Стратегиялық жоспарын іске асыру аясында өңірлік дамудың өзекті мәселелері қарастырылады.

Елдің әлеуметтік және экономикалық саясатын іске асырудың басты бағыттарының бірі өңірлердің әлеуметтік-экономикалық алшақтық пен өңірлер арасындағы теңгерімсіздіктің тұтас өсімінен кешенді және теңгерімді дамуы болып табылады.

Хабтық қағидасын енгізудің негізгі басымдықтары болып агломерацияларды дамыту үшін базаны одан әрі қалыптастыру және оларды дамыту болуы тиіс.  Дамудың экономикалық әлеуеті бар Қазақстанның орта қалалары да алуы тиіс, бұл елдегі урбанизацияның басқарылатын процесін қамтамасыз етеді.

Кілт сөздер: стратегиялық жоспар, өңір, аймақтық саясат, макроаймақ, агломерация,хабтық қағида, урбанизация.

Ключевые слова: стратегический план, регион, региональная политика, макрорегион, агломерация, хабовый принцип, урбанизация.

Keywords: strategic plan, region, regional policy, macro-region, agglomeration, hub principle, urbanization.

2018 жылдың ақпан айында қабылданған елді дамытудың 2025 жылға дейінгі Стратегиялық жоспарында Қазақстанды дамытудың кешенді мақсаты - әлемнің дамыған отыз елінің лигасы жолында ЭЫДҰ елдері деңгейінде адамдардың өмір сүру сапасын арттыруға алып келетін экономиканың сапалы және тұрақты өсуіне қол жеткізу айқындалды.

Елдің 2025 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспары Үшінші жаңғырту міндеттерін шешудің кешенді жоспары болып табылады. Ол тек экономикалық жаңғыртумен ғана емес, институционалдық және әлеуметтік жаңғыртумен де байланысты мәселелерді қамтиды. Бұл құжат мемлекеттің бірінші басшысы Н. Назарбаевтың стратегиялық бастамаларын жүзеге асыруға бағытталған.Назарбаев: бұл "2050- Стратегиясы", Ұлт жоспары, "Қоғамдық сананы жаңғырту".

Стратегиялық жоспардың жеті жүйелі реформасы ел өмірінің барлық негізгі аспектілерін қамтиды: адамды, технологияны, бизнесті дамыту, құқық үстемдігін қамтамасыз ету, өңірлерді, қоғамды және мемлекеттік секторды дамыту. Бұл" жаңа адами капитал"," технологиялық жаңарту және цифрландыру"," Бәсекелестік және бәсекеге қабілетті бизнес"," сыбайлас жемқорлықсыз құқықтық мемлекет"," күшті аймақтар және урбанизация"," қоғамдық сананы жаңғырту","мемлекеттік сектор өзгерістер көшбасшысы ретінде" [1].

"Күшті өңірлер мен урбанизация" бесінші реформасы өңірлердің белсенді ұстанымы есебінен өңірлер арасындағы әлеуметтік-экономикалық алшақтықты және теңгерімсіздікті қысқартуға бағытталған, оған серпін жергілікті жерлерге экономикалық өкілеттіктерді кеңінен табыстауға және өңірлік деңгейде инвестициялар тартудың жаңа тетіктерін енгізуге мүмкіндік береді. Өңірлік басшылардың жауапкершілігі қосымша арттырылатын болады.

Елдің әлеуметтік және экономикалық саясатын іске асырудың басты бағыттарының бірі өңірлердің кешенді және теңгерімді дамуы болып табылады.Негізгі міндет: жалпы өңірлік өнім бойынша өңірлер арасындағы даму алшақтығын 3,2 еседен 2,7 есе дейін қысқартуға қол жеткізу"[1].

Қазақстан Республикасы өңірлерінің экономикалық даму деңгейлерін салыстыру ірі агломерациялар (Астана, Алматы) мен негізгі мұнай өндіруші өңірлер арасындағы жалпы өңірлік өнім көрсеткіштері деңгейінің бір жағынан, екінші жағынан, елдің қалған өңірлері арасындағы елеулі алшақтығын куәландырады.

         Бұл көрсеткіштің 2015 жылдан бастап 2017 жылға дейінгі кезеңдегі динамикасын талдау жалпы өңірлік өнім ел бойынша 30% - ға жуық өскенін көрсетті, өңірлер бөлінісінде көрсеткіш 16-дан 54% - ға дейін ауытқып отыр.ЖӨӨ өсімі бойынша көшбасшылар-Маңғыстау, Атырау, Ақмола және Қарағанды облыстары.

         Өңірлердің елдің жалпы ЖӨӨ-дегі үлесі да айтарлықтай ерекшеленеді. 2017 жылғы деректер бойынша елдің жалпы өңірлік өнімінде ең үлкен үлес салмағын 21,8 %, 10,9%, 10,6%, 7,9%  Алматы қаласы, Атырау облысы, Астана қаласы және Қарағанды облысы алады.

Ең аз үлес салмағы СҚО, Жамбыл, Қызылорда, Ақмола және Қостанай облыстары: 2,0-ден 3,4% - ға дейін.Қалған 7 аймақтың орташа үлес салмағы бар: 4,2-тен 6,2% - ға дейін[2].

Қазақстан өңірлерінің экономикалық дамуы тұрғысынан неғұрлым көрсеткіш параметрлерінің бірі жан басына шаққандағы ЖӨӨ болып табылады. Жалпы ел бойынша жан басына шаққандағы ЖӨӨ осы жылдар ішінде 26,3% – ға өсті және 2017 жылы жалпы 2,9 млн.теңгені құрады, елдің 7 өңірі осы орташа көрсеткіштен асып түседі (Атырау облысы, Алматы қаласы, Астана қаласы, БҚО, Қарағанды және Павлодар облыстары), елдің қалған 9 өңірі-орта деңгейге жетпей отыр.

Ең жоғары деңгейге Атырау облысы, Алматы және Астана қалалары, Маңғыстау облысы ие: халықтың жан басына шаққанда 5,0-ден 9,4 млн.теңгеге дейін.Көрсеткіштің ең аз деңгейі ОҚО, Жамбыл және Алматы облыстары: 1,0 -1,2 млн.теңге[2].

Жан басына шаққандағы ЖӨӨ деңгейі халықтың ақшалай табыстары мен оның әлеуметтік жағдайына теріс әсер етеді.

Мемлекеттің өңірлік саясаты әртараптандырылған ғылымды қажетсінетін экономикасы бар, қызмет көрсету секторларында (білім беру, медицина, туризм, қаржы, ғылыми әзірлемелер және басқалар) дамыған экспорттық әлеуеті бар әлемдік деңгейдегі болашақ қалалар ретінде – Астана мен Алматы агломерациясын дамытуға бағытталатын болады.

Макроөңірлерді (Батыс, Оңтүстік, Солтүстік және Орталық-Шығыс) дамытудың негізгі басымдықтары оларды дамытуда хаб қағидатын енгізу және осы негізде Шымкент, Ақтөбе және Өскемен қалаларын агломерациялық дамыту үшін базаны одан әрі қалыптастыру болуға тиіс.

Өсу орталықтарындағы жоғары сапалы инфрақұрылым инвестициялар үшін тең жағдайлар жасау және Барлығы үшін жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін кеңейту кезінде мемлекеттік-жеке меншік әріптестік құралдары арқылы құрылатын болады. Халықтың қалаға келуін қамтамасыз ету үшін жұмыс күшінің аумақтық және салааралық ұтқырлығы ынталандырылады және көші-қон ағындарын басқарудың тиімді тетіктері енгізілетін болады.

Практикалық шараларды іске асыру үшін нақты іс-шаралар, жобалар мен қаржыландыру көлемі бар Өңірлерді дамытудың 2025 жылға дейінгі прагматикалық бағдарламасын әзірлеу тапсырылды.

Бұдан басқа,елдің 2030 жылға дейінгі аумақтық-кеңістіктік дамуының болжамды схемасы әзірленетін болады, ол елдің басқарылатын урбанизациясының Жаңа картасы болады.

Бүгінгі таңда жетекші елдердің экономикалары көбінесе жаһандық қалалар немесе мегаполистер болып табылады. Әлемдік ЖІӨ-нің 70% - дан астамы қалаларда құрылады.

Бізде тарихи тұрғыдан өз қалауымыз қалыптасты, моноқалалармен және шағын облыс орталықтарымен аграрлық экономика басым болды. Елімізде миллион халқы бар 3 қала бар, оның екеуі - Астана мен Алматы, қазірдің өзінде елдің ЖІӨ-нің 30% - дан астамын береді.

Қазіргі уақытта елде 87 қала, 30 кент және 6569 ауыл, қалаларда халықтың 57,4% - ы тұрады.2020 жылға қарай елдегі урбанизация деңгейі 60% - ға дейін, 2025 жылға қарай 65% - ға дейін артуы тиіс.

Урбанизация процесі біркелкі болуы тиіс. Реформаның локомотиві тек агломерациялар ғана емес, сонымен қатар экономикалық әлеуеті бар Қазақстанның орта қалалары болуы тиіс. Әлеуметтік және көлік инфрақұрылымын дамыту, бизнесті қолдау және білім берудің озық тәжірибелерін тарату бүкіл ел бойынша өмір сүру сапасын жақсартуды қамтамасыз етеді.

Басқарылатын урбанизация процесінің тиімділігін арттыру мақсатында акцентті урбанизациялаудан халықты урбанизациялауға көшіру жүзеге асырылатын болады. Басқарылатын урбанизация Қазақстанға әртараптандыру және өнімділікті арттыру жолымен экономиканың бәсекеге қабілеттілігін едәуір арттыруға мүмкіндік береді.

Өңірлік дамудың аталған аспектілері "Нұрлы жол", "Нұрлыжер" мемлекеттік бағдарламаларында енгізілетін болады, оларды іске асыру мерзімі 2025 жылға дейін ұзартылады. Бірінші "Нұрлы Жол" бағдарламасы көлік инфрақұрылымын дамытуға, екіншісі - коммуналдық және тұрғын үй құрылысына бағытталған.

Соңғы жылдары "Нұрлы Жол" бағдарламасы бойынша Республикалық маңызы бар инфрақұрылым қалыптастырылды. 2015 жылдан бастап 2400 шақырым автожол салынып, реконструкцияланады, 2020 жылға дейін тағы 4600 шақырым жол пайдалануға беріледі[3].

Келесі кезең өңірлік және қалалық инфрақұрылымды жүйелі дамыту болып табылады. Ол үшін 2019 жылы жергілікті маңызы бар жолдарды қаржыландыру 150 миллиард теңгеге дейін, ауылдық сумен жабдықтау 100 миллиард теңгеге дейін ұлғаяды.

Сонымен қатар, "инфрақұрылым" моделінен "адамдар инфрақұрылымға"моделіне біртіндеп көшу қажет [3].

Бұл елді мекендерді ірілендіруді ынталандырады, бөлінетін қаражатты пайдаланудың тиімділігін арттырады. Әрбір өңір мен ірі қала қолда бар бәсекелестік артықшылықтарды ескере отырып, тұрақты экономикалық өсу мен жұмыспен қамтудың жеке моделіне сүйене отырып, дамуы тиіс[4].

Өңірлік дамудағы перспективалық міндеттердің бірі өңірлердің экономикалық мүмкіндіктеріне және тұратын жеріне қарамастан, халықтың өмір сүру сапасының базалық стандарттарымен қамтамасыз ету болып табылады.

Осыған байланысты тірек ауылдардан Республикалық маңызы бар қалаларға дейінгі түрлі елді мекендер үшін өңірлік стандарттар жүйесі әзірленетін болады. Стандарт әлеуметтік игіліктер мен мемлекеттік қызметтердің тізбесі мен қол жетімділігінің, көліктік, мәдени-спорттық, іскерлік, өндірістік, сандық инфрақұрылыммен және басқалармен қамтамасыз етілгендігінің нақты көрсеткіштерін қамтитын болады.

Бұл ретте шешілмеген проблемалар қатарынан неғұрлым өткір болып сапалы ауыз сумен, медициналық пункттермен, сапалы жолдармен қамтамасыз ету, үш ауысымды оқытудың, апатты мектептердің болуы қалатын ауылдық жерлерге баса назар аударылуы тиіс.

Шағын және Моноқалаларды дамыту мәселесі де назар аударуды талап етеді, оны шешу үшін Мемлекет басшысы таяудағы үш жыл ішінде қосымша 10 млрд.теңгеден беруді тапсырды[5].

Қазіргі уақытта Қазақстанда 41 шағын қала бар, олардың халық саны 947,2 мың адамды құрайды. Бұл ретте 33 шағын қала тиісті ауылдық аудандардың әкімшілік орталықтары болып табылады, 8 шағын қала ауылдық аудандардың орталықтары болып табылмайды[2].

     Моноқалалар тізіміне 27 қала кіреді, олардың халық саны 1,447 млн. адамды немесе елдің қала халқының 16,8% құрайды, оның ішінде 16 моноқалалар тиісті аудандардың әкімшілік орталықтары болып табылады[2].

Мемлекет басшысы сондай - ақ үш жыл ішінде Қазақстанның "миллиондаған": Астана, Алматы және Шымкент қалаларының шеткі мәселелерін шешуге қосымша 90 млрд.теңгеден бөлуді тапсырды[5].

Президент Әкімшілігі жасаған өңірлердің проблемалық мәселелері картасының негізінде жүйелі инфрақұрылымдық проблемалық мәселелерді (жолдардың, ауруханалардың, мектептердің, ауылдық сумен жабдықтаудың, ТКШ және басқа да әлеуметтік маңызды мәселелердің жай-күйі) шешу бойынша жұмыс жүргізілетін болады.

Әрбір өңірдің бәсекелестік артықшылықтарына егжей-тегжейлі талдау жасау міндеті қойылды, оның нәтижесі өңірлердің даму әлеуетін және халықтың табысын арттыруға бағытталған нақты шараларды әзірлеу болып табылады[6].

Бұл үшін аумақты дамыту бағдарламасының форматы өзгертіледі.  ҰЭМ үйлестіруімен әкімдер "Атамекен" Ұлттық Кәсіпкерлер палатасымен бірлесіп өңірлердің шағын және орта бизнесіне талдау мен скрининг жүргізеді. 2020 жылы жаңа форматты және жүргізілген талдауды ескере отырып, барлық өңірлер өзінің аумақтарды дамыту бағдарламаларын түзетеді, онда перспективалы салаларды дамыту, инвестициялар тарту және жаңа жұмыс орындарын құру жөніндегі жоспарлар мен шараларды нақты айқындайды[6].

Бұдан басқа, жүргізілген талдаудың қорытындысы елдің 2030 жылға дейінгі аумақтық-кеңістіктік дамуының болжамды сызбасымен және Өңірлерді дамытудың 2025 жылға дейінгі жаңа мемлекеттік бағдарламасымен сәйкестендіріледі.

Осылайша, өңірлік саясатқа жаңа тәсілдерді енгізу еліміздің әр өңірінде стратегиялық маңызы бар өмір сапасын жақсартуға бағытталатын болады. Өмір сүрудің жаңартылған аймақтық сапасына негізделген жаңа елдің картасы құрылуы керек.

 

Әдебиеттер тізімі

 

1.Қазақстан Республикасының 2025 ж. дейінгі стратегиялық жоспары – Астана, ақпан 2018ж.

2.2017 ж. Қазақстан өңірлері / Статистикалық жылнамалығы. – Астана, 2018ж.

  1. ҚР Президенті Өңірлерді дамытудың 2025 жылға дейінгі бағдарламасын әзірлеуді тапсырды. – - Астана: Kazakhstan Today. - 5 қазан 2018 ж.

4.Амирова Г. Аймақтық және халықаралық интеграция жағдайында ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру. - Қазақ экономика, қаржы және халықаралық сауда университетің Жаршысы. – 2017ж., № 1, с.10-17.

  1. Н. назарбаевтың "Нұр Отан" партиясының ХVІІІ съезінде сөйлеген сөзі. - 27 ақпан 2019 ж.

6.Тимур Сулейменов рассказал о путях решения проблем регионов. - Астана: Казинформ – 5 февраля 2019 г.

 

 

 

Аннотация

 

В статье рассматриваются актуальные вопросы регионального развития в свете реализации Стратегического плана страны до 2025 года.

Одним из главных направлений реализации социальной и экономической политики страныявляетсякомплексное и сбалансированное развитие регионов с цельюсокращения социально-экономического разрыва и дисбаланса между регионами.

Основными приоритетами должны стать внедрение хабового принципа в их развитии и дальнейшее формирование базы для развития агломераций.  Развитие должны получить и средние города Казахстана с экономическим потенциалом, что обеспечит управляемый процесс урбанизации в стране.

Ключевые слова: стратегический план, регион, региональная политика, макрорегион, агломерация, хабовый принцип, урбанизация.

Аnnotation

 

The article considers topical issues of regional development in the light of the implementation of the Strategic Plan of the country until 2025.

One of the main bearings of the execution of the social and economic policy of the country is the complex and balanced development of the regions in order to decrease the socio-economic discontinuity and the imbalance between the regions.

The main priorities should be the introduction of the hub principle in their development and the further formation of a base for the development of agglomerations. The development should also be received by the average cities of Kazakhstan with an economic potential that will guarantee a controlled process of urbanization in the country.

Keywords: strategic plan, region, regional policy, macro-region, agglomeration, hub principle, urbanization.

 

 

Партнеры G Global

  • 001_3.jpg
  • 002.jpg
  • 002.png
  • 004.jpg
  • 004_2.jpg
  • 009.png
  • 15.png
  • ASEF_HORIZONTAL_5C_PNG.png
  • Bloomberg_logosvg.png
  • IOFS_logo.png
  • Logo.png
  • Offizielles_Logo_des_Europischen_Forum_Alpbach.png
  • Silok.png
  • Без названия.jpg