Международный секретариат G-Global г.Нур-Султан, ул.Темирказык, 65, офис 116 тел.: 7(7172) 278903

ӘОЖ 329.78(574)

ТОҚАН Н.Ж., ДОМАЛАТОВ Е.Б.

С.Аманжолов атындағы ШҚМУ, Өскемен қаласы

ЖАСТАР САЯСАТЫ: МАҚСАТЫ МЕН МӘСЕЛЕЛЕРІ

«Жас қазақстандық азамат дегеніміз – бұл тек құқық қана емес, бірінші кезекте өзі, өзінің отбасы және біздің Отанымыз үшін ұлы жауапкершілік екенін есте ұстаулары тиіс»

Н.Ә. Назарбаев

Бүгінде жастар – халықтың ең нәтижелі және әлеуметтік белсенді топтарының бірі, сондай-ақ ол объективті түрде жаңа ойлардың түрлендірушісі, қоғамның өмірлік күші мен қуаты болып табылады. Жастар тек елдің болашағы ғана емес, олар оның бүгіні. Осыған сәйкес әлемнің көптеген мемлекеттері жастар саясатын жеке стратегиялық бағыт ретінде жүргізіп отырады. Соңғы жылдар Қазақстанның жастар саясаты үшін маңызды жылдар болды. Атап айтсақ, 2019 жыл қазақстандық жастар үшін ерекше жыл, өйткені Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың 2018 жылдың 5 қазандағы Жолдауында оны – «Жастар жылы» деп жариялаған болатын. Осы орайда біз Қазақстан Республикасындағы жастар саясаты туралы, оның қалыптасуы мен дамуы, сондай-ақ шетелдік тәжірибе мен әлемдік қауіп қатерлер туралы сөз қозғамақпыз.

Жастардың қоғамдық-саяси рөлі ауқымды реформалар кезінде күшейуі барлық мемлекеттерге тән құбылыс. Себебі, жастардың жаңа ортаға бейімделуі немесе жаңашылдыққа ұмтылысы жоғары деңгейде болғандықтан қоғамдағы өзгерістерден тыс қала алмайды. Жалпы қоғамның дамуы, болашағына деген сенімді көзқарастың қалыптасуы сол қоғамдағы жастар және жастардың әлеуметтік-мәдени ұғымдық болмысымен тікелей байланысты. Осы орайда шығыс елдері аға ұрпақтың тәжірибесіне сүйенсе, Солтүстік Америка мен Батыс Еуропалық елдер жастарға көп үміт артады. Сол себепті жастардың санасындағы «құндылық» ұғымын дұрыс қалыптастыру елдің болашағын айқындайтын факторлардың қатарына жатады. Қазіргі нарықтық жағдайда құндылық туралы түсініктер мен бағыттар өзара үйлесе бермейді де, сол алшақтық белгілі бір деңгейде жастар арасында құлдырауға тап болғандығы да шындық. Мұның басты себебі ретінде, жастардың өркениеттілік, мәдениеттілік тұрғысынан өзіндік үлгісінің ауытқушылығы деуге болады. Сонымен бірге, төл мәдениетіміз бен құндылықтарымыздың негізін құрайтын салалардың әлсіреуі, ұлттығымызға жат әрекеттердің кеңінен таралуына түрткі болуда. Сонымен қатар, еліміздегі ұлтаралық, дінаралық, конфессияаралық тұрақтылық пен төзімділікті сақтап қалу да барынша маңызды мәселелердің қатарына жатады [1].

Жастар мәселесі бойынша бүгінгі таңда Қазақстанда жастар саясатына арналған келесі бірқатар мемлекеттік бағдараламалар мен нормативтік-құқықтық актілер қабылданған:

  • «Қазақстан 2020: болашаққа жол» Қазақстан Республикасы Мемлекеттік жастар саясатының 2020 жылға дейінгі тұжырымдамасы [2];
  • «Қазақстан 2020: болашаққа жол» Қазақстан Республикасы Мемлекеттік жастар саясатының 2020 жылға дейінгі тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспарын бекіту туралы (бірінші кезең-2013-2015 жылдар) [3];
  • «Қазақстан 2020: болашаққа жол» Қазақстан Республикасы Мемлекеттік жастар саясатының 2020 жылға дейінгі тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспарын бекіту туралы (екінші кезең-2016-2020 жылдар) [4];
  • Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 9 ақпандағы № 285-V «Мемлекеттік жастар саясаты туралы» Заңы [5] және т. б.

Аталған құжаттар Қазақстан Республикасындағы мемлекет пен жастар арасындағы қатынастарды реттейтін негізгі нормативтік-құқықтық құжат болып табылады және жастар саясатының негізгі мақсаттарын, міндеттері мен бағыттарын, сондай-ақ жастарға мемлекеттік қолдау көрсету тетіктерін айқындайды.

Қазіргі уақытта бірқатар Еуропа елдерінің (Германия, Франция, Ұлыбритания, Швеция, Финляндия) жастар саласындағы қызметін талдау мемлекет деңгейінде қалыптасатын мемлекеттік жастар саясатының негізгі сипаттамаларын анықтауға, сондай-ақ оның ерекшелігі мен ұқсастығы туралы айтарлықтай қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Зерттеу барысында шет елдердің мемлекеттік жастар саясатындағы біріктіруші фактор – жастарға қатысты жастар саясатын іске асырудың үрдістерін, қағидаттарын, тәсілдері мен бағыттарын айқындайтын халықаралық деңгейде қабылданған құжаттарға бағдар беру болып табылатындығын байқадық. Мәселен, БҰҰ-ның, Халықаралық Еңбек Ұйымының, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының, ЮНЕСКО-ның, Еуропа Кеңесінің құжаттары Еуроодақ елдерінде жастар саясатының дамуына айтарлықтай әсер ететіні сөзсіз, бірақ, Еуропа елдерінің әрқайсысында әлеуметтік-экономикалық, тарихи-мәдени және басқа да ерекшеліктеріне байланысты жастар саясаты бойынша жеке заңнамасы мен іске асыру ерекшеліктері бар.

Германия, Франция, Ұлыбритания, Швеция және Финляндияның мемлекеттік жастар саясаты жүйесіне шолу, бізге осы елдердегі мемлекеттік жастар саясатының мәні мен айрықша белгілері туралы кейбір қорытындылар жасауға мүмкіндік берді. Мәселен, Еуропаның әр түрлі елдерінде жастар саясатының мақсаты әртүрлі тұжырымдалғанына қарамастан, жалпы лейтмотиві - жастардың әлеуметтік қарым-қатынастарына жәрдемдесу, жастардың белсенді азаматтық өмірін ынталандыру болып табыладығын байқауға болады.

Бүгінгі таңда әлемдік қауымдастық жастар саясаты саласына балалар мен жастардың әртүрлі жас санаттарын (Германия - 27 жасқа дейінгі жастар; Франция - 15 - тен 26 жасқа дейінгі жастар; Швеция - 15-тен 25 жасқа дейінгі жастар; Финляндия-29 жасқа дейінгі тұлғалар) таниды. Дегенмен, көптеген мемлекеттерде жас адамның кәсіби, дүниетанымдық, әлеуметтік аспектілерде өзін-өзі анықтау уақытын белгілейтін жас шақтың жоғарғы шекарасы шамамен бірдей, яғни 25-29 жас аралығында анықталып бекітілген [6].

Қоғамның қалыптасуы мен мемлекеттің өркениеттілігін арттыру үшін ондағы адамдардың, әсіресе өскелең ұрпақтың рухани тұрғыдан жетілген болуына баса назар аударылады. Олай болса, біздің еліміздің болашағы болатын жастардың белсенділігі қандай бағытта дамуы керектігі өзекті мәселелердің бірі екені даусыз.

БҰҰ құжаттарында айтылғандай, «мыңжылдықтың жаһандық мақсаттары» бүкіл әлемдегі қайырымдылық және еріктілердің қолдауынсыз жүзеге асырылмайтын болады [7]. Қарастырылатын елдердің мемлекеттік саясатының сипатты сипаты елдегі жастар саясатының тиімділігін міндетті түрде қадағалау, мониторинг жүргізу, жастар өмірінде болып жатқан өзгерістерді талдау, оның ішінде тәуелсіз сарапшыларды тарта отырып, және елдегі жастардың жағдайы туралы баяндама жасау болып табылады.

Жастардың жағдайын бағалау халықаралық деңгейде де қабылдануда. БҰҰ-ның жарияланған баяндамасында жастардың қазіргі заманғы буыны адамзат тарихындағы ең білімді ұрпақ ретінде қарастырылады, алайда үлкен өмірге кіру кезіндегі басты кедергі лайықты жұмыс іздеудегі кедейлік пен қиындықтар болып қала береді.

Қазіргі уақытта әлемде 15-24 жастағы 1.2 млрд. жуық жастар бар, бұл әлем халқының шамамен 18%-ын және еңбекке қабілетті жастағы адамдардың 24%-ын құрайды. Әлемнің көптеген елдерінде жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейі жалпы халық арасындағы жұмыссыздық деңгейінен әлдеқайда жоғары. Мысалы, Шығыс және Орталық Еуропа елдерінде 1993 жылы жастардың 14,9%-ы, ал 2003 жылы-18,6%-ы жұмыссыз болды. Қазіргі уақытта осы өңірдің мемлекеттерінде жастардың 33,6% оқымайды және жұмыс істемейді.

Сондай-ақ, БҰҰ-ның баяндамадасында Шығыс Еуропа мен ТМД елдерінің болашақ жастарына ең маңызды қауіптердің бірі АИТВ/ЖИТС індеті болып табылатындығы көрсетіледі. 30 жасқа толмаған адамдар Шығыс Еуропа мен ТМД елдерінде АИТВ жұқтырғандардың 80%-ын құрайды.

Осы орайда біз қазіргі таңдағы Қазақстан Республикасындағы жастардың келесідей негізгі өзекті мәселелері қалыптасқандығын анықтадық:

  1. Дәстүрлі құндылықтар жүйесіне жаһанданудың қысымы;
  2. Еңбек құндылықтарының доминантты емес дәрежесі;
  3. Патернализм және әлеуметтік инфантилизм;
  4. Тұтынушылыққа құштарлық;
  5. Жастар арасындағы радикализм қаупі;
  6. Жастар маргинализациясы (Патриотизм, мәдени саналуандық, толеранттылық, заңға мойынұсынушылық, білім алу, еңбекпен қамсыздандырылуы, отбасын құру, денсаулық пен спорт және т.с.с.).

Осы және өзге мәселелердің алдын алу үшін Қазақстан Республикасының жастар саясаты келесі қағидаларға сүйенеді[1]:

  • Конституцияда және халықаралық келісімдерде бекітілген адамның негізгі құқығы мен еркіндігін сақтау;
  • Нәсілі, тілі, діні, жынысы, этникалық және әлеуметтік шығу тегіне және мүліктік жағына қарап жіктеуге жол бермеу;
  • Жеке адам мен мемлекеттің мүддесін үйлестіру, биліктің барлық саласының, қоғамдық ұйымдар мен топтардың ықпалын топтастыру;
  • Халықаралық талапты орындау, көші-қон процесін реттеу барысында әлеуметтік, экономикалық, саяси тұрақтылық пен этносаралық, дінаралық келісімді қамтамасыз етуде ұлттық мүдденің басымдылығын ескеру.

Дегенмен, мемлекет пен қоғамның өзара іс-қимылының сипаты Қазақстан Республикасының жастар саясатын әзірлеу мен жүзеге асырудың ерекше проблемасы болып табылады. Зерттелетін кезең ішінде бұл жастар саласындағы өзара іс-қимыл ең аз және тиімсіз болды. Онда жүйелілік жоқ. Тараптардың әрқайсысынан нақты өзара іс-қимылды ұйымдастыруда қажетті жауапкершілік болған жоқ. Мемлекет әкімшілік әдістермен қоғам құрылымына ықпал етуге және оларды өскелең ұрпақтың проблемаларына байланысты процестерге тартуға тырысты. Азаматтық қоғам жастар ортасымен өз қатынастарын қалыптастырды, мемлекеттік басқару органдарынан саяси және ұйымдық Тәуелсіздікті сақтауға тырысты. Мұндай жағдай жастар саясатының барлық аспектілеріне дерлік таралып, қазақстандық жастардың әлеуметтік және қоғамдық-саяси дамуына кері әсерін тигізді.

Сонымен, өркениетті дамудың ерекше серпіні бар қазіргі мемлекет үшін жастар саясаты ауадай қажет және оның шеңберінде өскелең ұрпақ мүддесінде мемлекет пен қоғамның жүйелі қызметі жүзеге асырылады. Дәл осындай тәсіл халықаралық және ұлттық сипаттағы құжаттарда, оның ішінде Қазақстан Республикасының бірқатар саяси құжаттарында бекітілген. Әр түрлі заңнамалық және нормативтік актілер негізінде біздің елімізде мемлекеттің жастар саясаты қалыптасты, онда осы жағдайда қажетті барлық негізгі элементтер бар. Алайда, бұл саясатты іс жүзінде жүзеге асыру әзірше тиімсіз, қоғамның қажеттіліктеріне жауап бермейді. Қазіргі уақытта оның бірқатар шешілмеген, бірақ түпкілікті нәтиже үшін жауапты проблемаларға ие. Олар әртүрлі сипатқа ие; мақсатты болжау, заңнамалық база, ресурстық қамтамасыз ету, басқару процесі, - бірақ осы проблемалардың жиынтығында шешілмеуі Қазақстан Республикасының жастар саясатын тиімді жүзеге асыруды түбегейлі тежейді. Қазақстан Республикасының жастар саясаты қазіргі түрде жастардың қоғамдық-саяси дамуына, оның саяси әлеуметтенуіне және саяси қатысуына аса назар аударатынын ерекше атап өткен жөн. Сонымен қатар, демократиялық саяси мәдениет пен құқықтық сауаттылыққа негізделген өскелең ұрпақтың қоғамдық белсенділігі Қазақстанда азаматтық қоғамды қалыптастырудың маңызды құралы болып табылады. Жастардың саяси қатысуын дамыту мемлекеттік саясаттың басым бағыты болуы тиіс деп санаймыз.

Қазақстан мемлекетінің жастар саясатының тиімділігін арттыруға жастар саясатын жүзеге асыруға қатысатын мемлекеттің және азаматтық қоғамның барлық құрылымдарының қызметін үйлестіруді жақсарту қызмет етеді. Мемлекеттік, өңірлік, муниципалдық органдардың үйлестіру және бірлескен жұмысы негізінде жастар саясатын басқаруда атқарушы билікті тік орнату орынды. Бұл мемлекеттік жастар саясатын нормативтік-құқықтық, қаржылық, ақпараттық-талдамалық, кадрлық қамтамасыз етуге жатады. Жергілікті жерлерде жастардың әртүрлі қажеттіліктері мен мүдделерін қамтамасыз етуге, ресурстық қолдау көрсете отырып, жастардың қоғамдық-саяси орталықтарын, клубтарын, ұйымдарын дамытуды ынталандыруға қабілетті жастар саясатының қазіргі заманғы инфрақұрылымын қалыптастыру қажет. Елдің табысты экономикалық даму және қоғамдық-саяси тұрақтылығын сақтау перспективалары таяу жылдардағы Қазақстан Республикасы Жастар саясатының ұтымдылық және тиімділік деңгейін арттыруды болжауға мүмкіндік береді.

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

  1. Сандықбаева Ө.Д, Мұсағұлова А.Б. Жастар саясаты ұғымының қалыптасуы және рухани факторлары // Электронный научный журнал «edu.e-history.kz» № 1(09). URL: https://edu.e-history.kz/ru/publications/view/605 (дата обращения: 11.11.2019).
  2. О Концепции государственной молодежной политики Республики Казахстан до 2020 года «Казахстан 2020: путь в будущее» — Постановление Правительства Республики Казахстан от 27 февраля 2013 года № 191. URL: https://www.adilet.gov.kz/ru/node/38994 (дата обращения: 11.11.2019).
  3. Об утверждении Плана мероприятий по реализации Концепции государственной молодежной политики Республики Казахстан до 2020 года «Казахстан 2020: путь в будущее» (первый этап – 2013 – 2015 годы) — Постановление Правительства Республики Казахстан от 17 июня 2013 года № 603. URL: https://egov.kz/cms/ru/law/list/P1300000603 (дата обращения: 11.11.2019).
  4. Об утверждении Плана мероприятий по реализации Концепции государственной молодежной политики Республики Казахстан до 2020 года «Казахстан 2020: путь в будущее» (второй этап – 2016 – 2020 годы) — Постановление Правительства Республики Казахстан от 9 декабря 2015 года № 983. URL: https://egov.kz/cms/ru/law/list/P1500000983 (дата обращения: 11.11.2019).
  5. Закон Республики Казахстан от 9 февраля 2015 года № 285-V «О государственной молодежной политике». URL: https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31661446 (дата обращения: 11.11.2019).
  6. Чальцева Ирина Семеновна Молодежная политика за рубежом: попытка анализа // Сибирский педагогический журнал. 2010. №2. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/molodezhnaya-politika-za-rubezhom-popytka-analiza (дата обращения: 12.11.2019).
  7. Международный год добровольцев: итоги и будущие перспективы. Доклад Генерального секретаря ООН. - URL: http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N02/537/08/PDF/N0253708.pdf70penElement (дата обращения: 12.11.2019).

Партнеры G Global